Neon in de fronton van een Gottlieb System 80B vervangen: complete gids

Bij een Gottlieb System 80B wordt de backglass van achteraf verlicht door een neonbuis, aangestuurd door een ballast en een starter, aangesloten op de 115 V AC-lijn van de machine. Veertig jaar later is dit een van de eerste onderdelen die het begeeft: eindeloos opstarten, knipperen, brommen, en dan niets meer. Je hebt drie echte opties — identiek vervangen, overstappen op LED, of zelf knutselen. Deze gids vergelijkt ze zonder omwegen en laat daarna stap voor stap zien hoe je de kit monteert.

Hoe de originele verlichting werkt

Boven de boards zorgt een horizontale neonbuis voor achterverlichting van de backglass. Drie onderdelen werken samen, en elk kan onafhankelijk van de andere twee uitvallen.

• De buis — een T8 van ongeveer 45 cm, 15 W, waarvan het fluorescentiepoeder ultraviolet licht omzet in zichtbaar licht.
• De ballast — een ferromagnetische smoorspoel die de opstartpiek levert en daarna de stroom begrenst. Dit is het zware onderdeel dat warm wordt en zoemt.
• De starter — een klein insteekbaar cilindertje dat de elektroden één à twee seconden voorverwarmt en dan opent om te ontsteken. Verantwoordelijk voor het geknipper en het 'tik-tik'-geluid bij het opstarten.

Belangrijk punt: dit geheel werkt niet op laagspanning. Het is aangesloten op een 115 V AC-lijn afkomstig van het transformatorpaneel onderin de kast, beveiligd door een eigen zekering. Om dit circuit in perspectief te plaatsen ten opzichte van de rest, zie onze gids over de elektronica van een flipperkast.

Waarom dit slecht verouderd

• De starter raakt versleten: vastgekleefde of versleten bimetaalcontacten, wat eindeloos geknipper veroorzaakt.
• De ballast wordt warm en gaat brommen: de kernplaten komen los te zitten en de isolatielak veroudert.
• De buis verkleurt zwart aan de uiteinden: oxideafzetting van de elektroden, waardoor de backglass minder helder oplicht aan de randen.
• Het is breekbaar glas in een machine van 130 kg die verplaatst en gekanteld wordt.
• Het verbruikt stroom: continu 15 W plus de verliezen van de ballast.

Het detail dat weinig mensen kennen: de starter kan het spel laten vastlopen

Dit is geen forumlegende. PinWiki documenteert grillig opstartgedrag bij de laatste System 80B-machines — Hot Shots, Bad Girls, Big House, Excalibur: displays die vastlopen op rare tekens of helemaal uit blijven, een geluidskaart die niet start, lampen of spoelen die blijven hangen. De geïdentificeerde oorzaak is de starter van de neonbuis in de fronton, en de gedocumenteerde oplossing is om deze te verwijderen. Bij deze machines is het verwijderen van het neoncircuit dus niet alleen een verbetering van het comfort: het is soms dé reparatie.

Jouw drie opties, eerlijk vergeleken

Optie A — identiek vervangen

De puristische optie, verdedigbaar als je een strikt originele restauratie nastreeft. Drie beperkingen om te kennen voordat je bestelt.

De spanning. Een ferromagnetische T8 15 W-ballast die je bij een Europese verlichtingsleverancier koopt, is ontworpen voor 230 V. Op de 115 V AC-lijn van een Amerikaanse flipperkast zal die niet correct ontsteken. Je hebt 110-120 V nodig, dus een Noord-Amerikaanse leverancier.

De beschikbaarheid. Bij Marco Specialties kost de ballast 010-5015-00 39,99 $, met de vermelding 'Domestic only': geen verzending buiten de Verenigde Staten, en de starter FS-2 van 1,09 $ was daar uitverkocht (gecontroleerd op 27 juli 2026). Bij Pinball Life, dezelfde datum: ballast 010-5015-00 voor 29,95 $, choke-versie 50/60 Hz voor 39,95 $, starter FS-2 voor 0,95 $, frontonbuis voor 6,95 $. Reken daar nog verzending en invoerrechten bij.

De tijd. Je zet een technologie weer in gebruik met exact dezelfde gebreken als in 1987. Over vijf jaar begint de starter opnieuw problemen te geven.

Ter referentie, bij een algemene verlichtingswinkel: bij La boutique des ampoules kost een T8 15 W-buis van 0,44 m 4,67 € incl. btw, een FS22-starter 0,72 € incl. btw en een Vossloh Schwabe-ballast 1x30W/2x15W 15,00 € incl. btw (geraadpleegd op 27 juli 2026) — maar deze ballast is bedoeld voor 230 V.

Optie B — de LED-kit speciaal voor de machine

Dit is wat wij maken. Onze LED-vervangkit voor de fronton-neon van een Gottlieb System 80B kost 49 € en vervangt in één keer alle drie de onderdelen. De kit bevat een voorgesneden ledstrip met kleeflaag, een 115 V AC-transformatormodule, twee Wago-hendelconnectoren en een geïllustreerde handleiding FR/EN. Zo'n tien minuten werk, zonder solderen of boren.

Wat je wint: direct licht, gelijkmatige verlichting over de hele breedte, geen geknipper meer, werkt ook bij kou, geen breekbaar glas meer en een veel lager stroomverbruik. Wat je verliest: de strikt originele staat — maar de strip is onzichtbaar zodra de backglass weer op zijn plaats zit. Ontworpen, gemonteerd en getest in Frankrijk.

Optie C — zelfbouw met een generieke ledstrip

Verleidelijk, en haalbaar als je weet wat je doet. De valkuilen, eerlijk gezegd:

• De spanning. Een in de winkel gekochte ledstrip werkt op 12 of 24 V gelijkstroom; de lijn naar de fronton is 115 V wisselstroom. Je hebt een tussenliggende voeding nodig die 115 V accepteert — veel modellen die in Frankrijk verkocht worden, zijn gespecificeerd voor 220-240 V.
• Het formaat. Ledstrips worden per rol verkocht, terwijl je maar ongeveer 40 cm nodig hebt. Bij La boutique des ampoules kost een 24 V 4,8 W/m IP20-strip 28,50 € incl. btw en een 230 V/12 V DC 20 W-transformator 12,50 € incl. btw (geraadpleegd op 27 juli 2026): daarmee zit je al dicht bij de 49 €, zonder garantie op 115 V-compatibiliteit.
• De bevestiging. Een blote voeding onderin een houten fronton met open 115 V-verbindingen, dat kan echt niet. Gebruik daarvoor bedoelde, goed vastgezette connectoren, en zorg dat niets kan bewegen.
• Het resultaat. Een te koud wit vervormt de kleuren van de backglass: kies liever voor een neutraal wit rond de 4000 K.

De beslissingstabel

Optie	Kosten	Duur	Moeilijkheidsgraad	Duurzaamheid
A — Buis + starter + ballast	Gespecialiseerde 110-120 V-ballast: 30 tot 40 $ excl. verzending en invoerrechten (juli 2026), plus buis en starter	30 tot 60 min	Gemiddeld	Laag: dezelfde gebreken als origineel, onderdelen worden steeds schaarser
B — LED-kit Pinballs Store	49 €	Ongeveer 10 min	Laag: geen solderen of boren	Hoog: geen starter, ballast of glas meer
C — Generieke ledstrip + voeding	Ongeveer 40 € aan geschikt materiaal	1 tot 2 uur, inclusief testen	Hoog: 115 V-compatibiliteit en veiligheid zijn jouw verantwoordelijkheid	Wisselend: hangt af van de montage

Veiligheid: 115 V AC is geen onschuldige spanning

Dit circuit is aangesloten op het lichtnet, niet op de 6 V of 12 V van de rest van de machine. Een ongelukkig contact kan dodelijk zijn.

• Haal de machine uit het stopcontact voordat je begint. Niet alleen 'uitgeschakeld met de knop': het snoer moet echt uit de muur.
• Zet nooit spanning terug met blootliggende, aanraakbare geleiders.
• Bij Gottlieb-machines van vóór het System 80A was het metalen chassis fabrieksmatig niet geaard: gebruik dit dus nooit als referentiepunt.
• Als je je niet op je gemak voelt bij netspanningsbedrading, laat de kit dan door een vakman monteren.

Stap voor stap: de LED-kit monteren

1. Haal de flipperkast uit het stopcontact en wacht een minuut.
2. Open de fronton en leg de backglass plat neer, geschilderde kant naar boven, op een schone ondergrond.
3. Zoek de twee draden van de buis op. Ze komen van het transformatorpaneel en lopen naar de ballast. Maak een foto van de bedrading voordat je iets aanraakt.
4. Controleer een laatste keer of de machine echt van het net is losgekoppeld.
5. Verwijder de buis, de starter en de ballast. Buis en starter komen los met een kwartslag, de ballast is vastgeschroefd. Bewaar de onderdelen als je later terug wilt kunnen.
6. Knip de twee 115 V AC-draden door en laat genoeg lengte over om mee te werken.
7. Strip ze over 10 tot 12 mm.
8. Klem elke draad vast in een Wago-hendelconnector: hendel omhoog, draad volledig insteken, hendel weer omlaag. Trek zachtjes om te controleren of hij goed vastzit.
9. Plak de ledstrip op de plek van de buis, nadat je de plaat hebt ontvet, en bevestig de module op een vlakke plek, uit de buurt van boards en kabelbomen.
10. Bouw alles weer op, sluit de machine weer aan en schakel in. Het licht moet direct en gelijkmatig aangaan.

Dit is dezelfde plug-and-play-logica als bij elke andere ingreep op deze machines, zoals in onze gids over alles-in-één boards voor Gottlieb System 80, 80A en 80B.

De ledstrip plaatsen voor een gelijkmatige verlichting

• Op de plek van de originele buis, vrij hoog achter de glasplaat: daar verdeelt het licht zich het beste naar beneden.
• Niet tegen de backglass aan geplakt. Er moet enkele centimeters afstand zijn, anders zie je een felle streep met donkere hoeken.
• Gecentreerd in de breedte. Een verschuiving van 5 cm is direct zichtbaar op een lichte backglass.
• Backglass en reflector schoon voordat je alles sluit: veertig jaar stof absorbeert meer licht dan je zou denken (zie onze volledige onderhoudsgids).
• Test eerst voordat je alles sluit. Het dubbelzijdige plakband vergeeft één keer herpositioneren, geen drie.

Wat je absoluut niet moet doen

• Werken terwijl de machine is aangesloten. Nooit doen op dit circuit.
• Een 12 V-ledstrip op de neondraden aansluiten. 115 V op 12 V betekent in het beste geval een direct vernielde strip.
• Draden verdraaien en er tape omheen doen. Een netspanningsverbinding hoort in een daarvoor bedoelde, goed vastgeklemde connector.
• De ballast aangesloten laten 'voor het geval dat'. Die blijft dan onnodig warm worden en brommen.
• Gaten boren in de fronton. Het dubbelzijdige plakband is voldoende, en een gat in een originele machine valt op bij verkoop — een detail dat meeweegt in de waardebepaling van een flipperkast.

Als je een GottFA80_Plus of een Lisy80 installeert

Bij Diamond Lady, TX-Sector, Robo-War, Excalibur, Bad Girls, Big House, Hot Shots en Bone Busters Inc. zit de originele buis fysiek in de weg: die verhindert het plaatsen van een GottFA80_Plus- of Lisy80-board en moet dan verhoogd of verplaatst worden, telkens opnieuw bij elke demontage. De LED-kit lost dit definitief op: de strip is plat en plak je waar je wilt. Ben je van plan de elektronica te vervangen, pak dan beide zaken tegelijk aan — 49 € voor de kit, en onze gids met reparatieprijzen per onderdeel voor de rest van het budget.

Veelgestelde vragen

Is de kit compatibel met alle System 80B-machines?

Hij is bedoeld voor Gottlieb System 80B-machines uit 1985-1989 met de standaard neonbuis: Chicago Cubs' Triple Play, Bounty Hunter, Tag-Team Pinball, Rock, Raven, Hollywood Heat, Rock Encore, Genesis, Gold Wings, Monte Carlo, Spring Break, Arena, Victory, Diamond Lady, TX-Sector, Robo-War, Excalibur, Bad Girls, Big House, Hot Shots en Bone Busters Inc.

Moet je solderen of boren?

Nee. Je knipt de twee 115 V AC-draden door, strip ze en klem ze vast in de meegeleverde Wago-hendelconnectoren. Strip en module plak je vast met hun kleeflaag.

Kun je terug naar de originele situatie?

Ja, als je de buis, starter en ballast bewaart. Omdat de draden zijn doorgeknipt, moet je ze opnieuw verbinden — vandaar het belang om voldoende lengte over te laten.

Is het licht sterker?

Het is vooral gelijkmatiger en direct. Een nieuwe buis geeft veel licht, maar heeft één à twee seconden nodig om te starten en wordt aan de uiteinden donkerder naarmate hij ouder wordt.

Wordt de module warm?

Hij verbruikt heel weinig en blijft lauw, terwijl de originele ballast flink warm wordt en gaat brommen.

Verandert dit iets aan het opstarten van het spel?

Bij de laatste System 80B-machines mogelijk wel: PinWiki wijt grillig opstartgedrag aan de starter bij Hot Shots, Bad Girls, Big House en Excalibur. Door de starter te verwijderen elimineer je deze bekende oorzaak, zonder garantie dat het de enige is.

Bronnen en meer informatie

• PinWiki — Gottlieb System 80: grillig opstartgedrag gekoppeld aan de starter bij de laatste 80B's, zekeringen van het transformatorpaneel (geraadpleegd op 27 juli 2026).
• Marco Specialties — neonbuis 15 W, 18 inch voor 9,99 $ en starter FS-2 / FS-22 voor 1,09 $, ballast 010-5015-00 voor 39,99 $ 'Domestic only' (geraadpleegd op 27 juli 2026).
• Pinball Life — Fluorescent Lighting: buis 6,95 $, ballast 29,95 $, choke 50/60 Hz 39,95 $, starter FS-2 0,95 $, fitting 1,95 $ (geraadpleegd op 27 juli 2026).
• La boutique des ampoules — T8-buizen (15 W, 0,44 m voor 4,67 € incl. btw), ballasten en starters (FS22 voor 0,72 €, ballast 15,00 €) en 24 V-ledstrips (4,8 W/m voor 28,50 €) — geraadpleegd op 27 juli 2026.
• Op dezelfde blog: de waarde van je flipperkast verhogen met eenvoudige reparaties.