Za co kocha się każdego producenta flipperów: od Gottlieba do Zaccarii

Zapytaj kolekcjonera, dlaczego kocha daną maszynę, a rzadko usłyszysz odpowiedź o maszynie. Usłyszysz odpowiedź o firmie, która ją zbudowała — o tym, jak Gottlieb rozkładał strzał, jak brzmi obudowa Bally'ego, o dziwnych rzeczach, które robiła Zaccaria, bo w Bolonii nikt nie sprawdzał, co robi Chicago.

Każdy producent ma osobowość, a ta przetrwała w metalu. Oto przewodnik po tych osobowościach: kto co zrobił, kiedy i za co naprawdę kochają ich ludzie.

Tam, gdzie źródła naprawdę różnią się co do daty, mówimy o tym wprost, zamiast wybierać wygodniejszą odpowiedź.

Gottlieb — cadillac

Założona w Chicago w 1927 roku przez Davida Gottlieba. Baffle Ball (1931) był pierwszym komercyjnie udanym flipperem na monety, a Humpty Dumpty (1947) pierwszym z flipperami sterowanymi przez gracza — innymi słowy, Gottlieb wymyślił to, co czyni flippera flipperem.

Firma sprzedała się Columbia Pictures w połowie lat siedemdziesiątych (źródła dzielą się między 1976 a 1977), w 1983 stała się Mylstar pod skrzydłami Coca-Coli, a w październiku 1984 została wykupiona przez własny zarząd jako Premier Technology — dlatego maszyny od 1985 roku mają na backglassie napis Gottlieb, a w papierach Premier. Produkcja flipperów zakończyła się latem 1996 roku modelem Barb Wire.

Za co kochają fani: za geometrię. Gottlieb projektował playfieldy z klarownością, której nikt nie dorównał — czyste, czytelne, satysfakcjonujące w celowaniu, bez natłoku, który przyszedł później. Jednoosobowe obudowy „wedgehead” z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych są przedmiotem szczerego przywiązania, a grafiki Roya Parkera na maszynach woodrail to naprawdę świetny design. Sama firma reklamowała się jako „cadillac wśród flipperów”, a ci, którzy kochają Gottlieba, to ci, którzy się z tym zgadzają.

Tytuły sztandarowe: Humpty Dumpty (1947), Haunted House (1982) z trzema poziomami, Black Hole (1981) z dolnym playfieldem.

Technicznie wyjątkowy i często źle opisywany: System 1 Gottlieba (od grudnia 1977) używał układu Rockwell PPS4/1 — procesora 4-bitowego — a nie 6800 czy 6502, których używali wszyscy inni. Był mocno ograniczony: garstka driverów cewek i twardy limit liczby lampek. System 80 (od 1980) przeszedł na 6502 i pod względem naprawy to zupełnie inna historia. Kto szuka płyt, musi wiedzieć, który z nich posiada; nasz przewodnik po zamiennych płytach CPU dzieli to pole tak samo.

Bally — maszyna przebojowa

Założona w Chicago 10 stycznia 1932 roku przez Raymonda Moloneya i nazwana od własnej pierwszej gry, Ballyhoo.

Szczyt Bally'ego we flipperach to schyłek lat siedemdziesiątych i początek osiemdziesiątych, a liczby wyjaśniają to przywiązanie: Eight Ball (wrzesień 1977) sprzedał się w 20 230 egzemplarzach, z dużą przewagą najlepiej sprzedający się flipper swojej epoki. W 1988 roku Bally Manufacturing sprzedał dział gier rozrywkowych Williamsowi; spółka matka żyła dalej w kasynach i fitnessie, a Williams używał nazwy Bally jako drugiej marki flipperów aż do 1999 roku.

Za co kochają fani: Bally w erze układów półprzewodnikowych był głośny, pewny siebie i komercyjny. Gonił za licencjami, których nikt inny nie śmiał tknąć — KISS, Playboy, Dolly Parton — i budował maszyny, które przypominały raczej wypad na miasto niż łamigłówkę. Kolekcjonerzy maszyn z lat 1977–1985 zwykle kończą z większą liczbą Bally niż czegokolwiek innego, częściowo dlatego, że po prostu jest ich więcej, a częściowo dlatego, że Eight Ball Deluxe (1981) to jedna z najlepiej grających maszyn w historii.

Tytuły sztandarowe: Eight Ball (1977), Eight Ball Deluxe (1981), Centaur, Fireball.

Williams — szczyt rzemiosła

Założona przez Harry'ego E. Williamsa w połowie lat czterdziestych (źródła podają 1943 lub 1946). Sam Stern kupił połowę firmy w 1947; Seeburg przejął ją w 1964; Williams Electronics został formalnie odtworzony w 1974 i odzyskał niezależność w 1979. W 1987 firma weszła na giełdę jako WMS Industries, w 1988 kupiła Bally/Midway, a 25 października 1999 zamknęła dział flipperów.

Za co kochają fani: za lata dziewięćdziesiąte. Platforma WPC — Motorola 6809 taktowana 2 MHz, od FunHouse we wrześniu 1990 do Cactus Canyon w październiku 1998 — dała to, co większość graczy uważa za najwspanialszą serię flipperów, jaką kiedykolwiek zaprojektowano. The Addams Family (1992) sprzedał się w 20 270 egzemplarzach i pozostaje najlepiej sprzedającym się flipperem wszech czasów; Twilight Zone (1993) sprzedał się w 15 235 i jest wyborem koneserów. Głębokie zasady, znakomity dźwięk, mechaniczne gadżety, które naprawdę działały.

Warto znać zakończenie, bo wyjaśnia nastroje w środowisku do dziś. Williams postawił los działu na Pinball 2000 — system odbijający obraz monitora komputerowego na playfield, tak że kula zdawała się wchodzić w interakcję z wirtualnymi obiektami. Było to pomysłowe. Sprzedało się słabo — Revenge from Mars osiągnął 6878 egzemplarzy wobec dwudziestu tysięcy Addams Family — a WMS całkowicie odszedł od flipperów, by robić automaty do gier hazardowych. Przez około półtora roku dokładnie jedna firma na świecie wciąż produkowała flippery.

Właściciele wcześniejszych półprzewodnikowych Williamsów — System 3 do 7, od Hot Tip z września 1977 — są w innym i znacznie tańszym świecie, który omawiamy w naszym przewodniku po płytach Williams System 3–7.

Stern — dwie firmy, jedno nazwisko

To najczęściej przekręcany fakt w świecie flipperów, więc powiedzmy wprost: Sternowie byli dwaj i nie jest to ta sama firma.

Stern Electronics (1977–1985) powstał, gdy Sam Stern i jego syn Gary kupili majątek zbankrutowanego Chicago Coin na przełomie 1976 i 1977 roku. Firma wypuściła Meteor, Flight 2000, Seawitch, Nine Ball i wspaniale dziwaczny Orbitor 1, po czym została zamknięta 1 lutego 1985 roku, po krachu branży gier wideo i śmierci Sama Sterna.

Stern Pinball, Inc. został założony w 1999 roku, gdy Gary Stern odkupił od Segi aktywa flipperowe. Korporacyjnie wywodzi się z Data East i Segi, a nie ze Stern Electronics. Jedyną ciągłością jest jeden człowiek i jedno nazwisko.

Za co kochają fani: Stern utrzymał flippery przy życiu. Od 1999 roku był jedynym producentem, który się ostał, a dziś jest największy na świecie. Współczesny Stern jest szybki, bezlitośnie nastawiony na strzały i budowany pod rozgrywkę turniejową; jego licencje (Metallica, Godzilla, Jurassic Park) przywróciły flippery do barów.

Warto to wiedzieć, jeśli masz klasyczną maszynę: płyty Stern Electronics były funkcjonalnie bliskimi krewnymi płyt Bally'ego, dlatego rynek zamienników sprzedaje połączone MPU „Bally/Stern”, a nie dwa osobne produkty — i dlatego nasza płyta MPU BallyFA obsługuje wspólnie maszyny Bally i Stern z lat 1977–1985.

Data East → Sega → Stern: łańcuch jak należy

Ciągle się to przekręca, więc oto wersja po kolei.

W listopadzie 1986 japońska firma arcade Data East otworzyła amerykański dział flipperów w Melrose Park w stanie Illinois, przy czym Gary Stern współtworzył go i kierował nim jako prezes. W 1994 Sega kupiła ten dział i przemianowała go na Sega Pinball. W 1999 Sega odeszła od flipperów i sprzedała aktywa osobiście Gary'emu Sternowi, który założył Stern Pinball, Inc.

Ta sama fabryka, w dużej mierze ta sama załoga, ten sam człowiek u steru od 1986 roku do dziś. Trzy nazwy na backglassie, jedna nieprzerwana linia produkcyjna.

Data East (1986–1994, 27 maszyn) jest ceniony za sięganie po licencje, których nikt inny nie chciał tknąć — Star Trek: The Next Generation, Jurassic Park, Guns N' Roses — oraz za serię prawdziwych pierwszych razów: Laser War (1987) był pierwszym flipperem z dźwiękiem stereo, Checkpoint (1991) pierwszym z wyświetlaczem matrycowym, a Maverick (1994) pierwszym z pełnowymiarowym DMD 192×64, który stał się standardem branżowym. Jego maszyny to przystępna droga do gry DMD z lat dziewięćdziesiątych, a kolekcjonerzy darzą je nieco pobłażliwą sympatią — głośne, szybkie, miejscami surowe.

Sega Pinball (1994–1999) to najmniej lubiane ogniwo łańcucha i trochę niesprawiedliwie. Utrzymała fabrykę w ruchu, a ludzi w pracy przez najgorsze lata branży.

Współcześni producenci

Jersey Jack Pinball — założony w styczniu 2011 przez Jacka Guarnieriego, to firma, która przełamała monopol Sterna. The Wizard of Oz (2013) był pierwszym seryjnym flipperem z dużym pełnokolorowym LCD w backboksie — 26-calowym ekranem w czasach, gdy wszyscy inni mieli monochromatyczne matryce punktowe — oraz oświetleniem RGB LED w całej maszynie. Za co kochają fani: bezpruderyjny nadmiar. Gęste, wielopoziomowe playfieldy, rozbudowane gadżety, żadnych oszczędności i odpowiadające temu ceny.

American Pinball — założony w połowie lat dziesiątych pod Chicago, wyróżniał się stawianiem na autorskie, nielicencjonowane tematy, gdy wszyscy inni kupowali prawa filmowe, z doświadczonym projektantem Joem Balcerem przy desce kreślarskiej. Houdini: Master of Mystery (2017), Oktoberfest (2018) i Legends of Valhalla (2021) mają oddanych zwolenników. Uwaga: firma zmieniła właściciela w styczniu 2026 roku po okresie zawieszenia działalności; jeśli kupujesz nowy sprzęt, sprawdź najpierw aktualną sytuację.

Spooky Pinball — założony w 2013 roku przez Charliego Emery'ego w Benton w stanie Wisconsin. Tematyka horroru i kultowa, celowo mikroskopijne serie produkcyjne — 150 maszyn America's Most Haunted, 888 Evil Dead — i nietypowo bezpośredni kontakt z kupującymi. Fani kochają tę firmę tak, jak kocha się małą wytwórnię płytową.

Chicago Gaming Company — produkuje oficjalnie licencjonowane wznowienia klasycznych maszyn Williamsa i Bally'ego: Medieval Madness, Attack from Mars, Monster Bash, Cactus Canyon. To jedyny sposób, by kupić fabrycznie nowy klasyk z ery WPC i dla wielu osób w tym rzecz cała.

Multimorphic — architektonicznie najbardziej radykalna maszyna obecnie produkowana. Dolny playfield modelu P3 to duży LCD, którego grafika reaguje w czasie rzeczywistym na śledzoną pozycję fizycznej kuli, a górny playfield to moduł wymieniany w około sześćdziesiąt sekund bez narzędzi; maszyna rozpoznaje, co jest zamontowane, i oferuje wyłącznie zgodne gry. To pierwszy naprawdę nowy pomysł w architekturze flipperów od czasów Pinball 2000.

Zaccaria — Włosi, którzy zrobili to inaczej

Najciekawsza firma w tym artykule i ta, w której maszyny większość właścicieli spoza Włoch nigdy nie grała.

Zaccaria z Bolonii została założona przez trzech braci — Marina, Franca i Natalego Zaccarię — a logo to ich inicjały: trzy żółte Z z wpisanymi w nie M, F i N. Firmę zarejestrowano w 1973 roku, a produkcję flipperów rozpoczęto w 1974; ostatnia maszyna Zaccarii, Star's Phoenix, ukazała się w 1987 roku, zanim działalność upadła w latach 1987–88. Łącznie około czterdziestu maszyn.

U szczytu, około 1983 roku, Zaccarię uznaje się powszechnie za trzeciego co do wielkości producenta flipperów na świecie po Bally i Williamsie — choć włoskie źródła branżowe stawiają ją na czwartym miejscu, za Gottliebem. Tak czy inaczej była zdecydowanie największa poza Stanami Zjednoczonymi i eksportowała większość tego, co budowała.

Za co kochają fani: za czystą śmiałość. Zaccaria robiła rzeczy, po które amerykańscy producenci sięgnęli dopiero dekadę później — a po niektóre nigdy:

• Time Machine (1983) ma fragment przezroczystego playfielda, który podnosi się i opada w trakcie gry, oraz ruchomą platformę z targetami i bumperami.
• Farfalla (1983) ma przezroczysty górny playfield i dodatkowe flippery strzegące outlane'ów — układy z czterema flipperami były znakiem firmowym Zaccarii.
• Formowane próżniowo plastikowe backboardy dające prawdziwy efekt 3D oraz neonowe rurki wokół backboksu.
• Gniazdo słuchawkowe obok drzwiczek na monety — czterdzieści lat, zanim ktokolwiek wpadł na to ponownie.
• Bonusowa kula na czas, przy której flippery po prostu zamierają, gdy zegar dobiegnie końca — bezlitośnie i absolutnie niezapomniane.

A prawdziwą osobliwością jest sprzęt. Podczas gdy każdy amerykański producent standaryzował się na rodzinach Motorola 6800 lub MOS 6502, Zaccaria zbudowała obie generacje swoich płyt wokół układu Signetics 2650A. Nie zwykłego 2650 — konkretnie szybszego wariantu A, a wolniejszy układ go nie zastąpi. Ta jedna decyzja sprawia, że Zaccaria to osobny świat napraw: nic zrobionego pod backboks Gottlieba, Bally'ego czy Williamsa tam nie pasuje, a maszynę obsługują własne wyspecjalizowane firmy europejskie.

Mr. Game i Tecnoplay — co było dalej

Mr. Game (1988–1990) działał w Calderara di Reno pod Bolonią — w tym samym miejscu co fabryka Zaccarii. Zwykle opisuje się tę firmę jako „zreorganizowaną Zaccarię”, ale źródła włoskie ujmują to precyzyjniej: zakład został przejęty w 1988 roku przez Alfreda Cazzolę, który uruchomił nową markę z istniejącym zapleczem i załogą. Sami bracia Zaccaria poszli gdzie indziej.

To, co Mr. Game z tym zrobił, było radykalne. Obudowę przeprojektowano na bardziej kątową, nowoczesną formę z przyciskami flipperów w stylu spustowym, a — co najbardziej uderzające — backboks całkowicie stracił wyświetlacz punktacji i zyskał mały kolorowy telewizor, czasem prezentujący elementy gry wideo obok flippera. Pięć maszyn: Dakar (1988), Motor Show (1989), Mac Attack (1989), World Cup '90 (1990) i Fast Track (1990).

Tecnoplay z San Marino to miejsce, w którym historia Zaccarii toczy się dalej po Bolonii — i tutaj źródła naprawdę się rozchodzą. Jedne mówią, że Tecnoplay kupił Zaccarię, datując to różnie: na 1987 rok albo na okres po upadłości; włoskie źródła branżowe mówią, że zakład w Bolonii trafił do Cazzoli i stał się Mr. Game, podczas gdy rodzina Zaccaria przeniosła się do San Marino i prowadziła Tecnoplay. Bezsporne jest to: Tecnoplay budował flippery w latach 1987–88 — Devil King, Scramble, X Force, Space Team, Hi Ball — na własnej architekturze 2650A Zaccarii, a jego Devil King był wznowieniem zestawu Zaccarii Mystic Star. Syn Marina, Mauro, pozostał w tym kluczową postacią, a Tecnoplay stał się później ważnym włoskim dystrybutorem.

Inni, którzy zasługują na miejsce

Chicago Coin (1932–1977) nigdy nie miał reputacji technicznej wielkiej trójki, ale Kilroy (1947) sprzedał się w 8800 egzemplarzach — był najlepiej sprzedającym się flipperem aż do lat siedemdziesiątych — a majątek upadłościowy firmy to dosłownie to, co Sam i Gary Stern kupili, by założyć Stern Electronics. Nie ma Chicago Coin, nie ma Sterna.

Bell Games / Nuova Bell Games (Bolonia, 1978–1988) zbudował swój biznes na zestawach konwersyjnych: nowa grafika, playfield i obudowa do istniejącej maszyny, dzięki czemu europejski operator mógł tanio odświeżyć zmęczoną grę, podczas gdy mocny dolar czynił amerykańskie oryginały drogimi. Ma to znaczenie praktyczne — maszyna Bell Games to pod spodem zwykle Bally, działająca na płytach Bally'ego, dlatego nasza strona World Defender i pozostałe strony Bell Games sąsiadują z tymi poświęconymi Bally'emu.

Hiszpania zasługuje na więcej uwagi, niż dostaje. Playmatic (1968–1987) drukował grafikę na trwałej folii z tworzywa kładzionej na playfield, zamiast malować i lakierować drewno — dlatego hiszpańskie playfieldy tak dobrze się zachowały. Inder (lata siedemdziesiąte–1993) umieścił kineskop w backboksie w modelu Flip VI z 1990 roku. Recel, eksportowa marka Petaco, zbudował swój System III na chipsecie Rockwell PPS4 — tej samej rodzinie co wczesne Gottlieby. A Sonic, co mylące, był licencjonowaną odnogą Segi w Hiszpanii, produkującą flippery od 1972 do 1986 roku, bez żadnego związku z Sega Pinball z Melrose Park.

Alvin G. and Company (1991–1994) został założony przez Alvina Gottlieba, syna Davida, w magazynie w Melrose Park. Nie mógł użyć nazwiska rodowego — należało do Premiera — więc użył własnego imienia. Był to ostatni raz, gdy Gottlieb zbudował flippera.

Uwaga o tym, co ten sklep faktycznie obsługuje

Większość powyższych producentów jest poza tym, co sprzedajemy. Płyty, które oferujemy, obsługują maszyny Gottlieb, Bally i Williams z lat 1977–1989, a także zgodne z Bally maszyny Stern oraz konwersje Bell Games zbudowane na sprzęcie Bally'ego. Architektura 2650A Zaccarii to zupełnie inna rodzina; Mr. Game to rozwiązanie autorskie; hiszpańscy producenci mają własne zestawy płyt; a wszystko od Data East wzwyż to późniejszy sprzęt z własnymi dostawcami.

Nie będziemy udawać, że jest inaczej, żeby coś ci sprzedać. Jeśli masz Zaccarię, znajdź ludzi, którzy się w nich specjalizują — istnieją, są dobrzy i to nie my.

Najczęściej zadawane pytania

Czy stary Stern i współczesny Stern to ta sama firma?

Nie. Stern Electronics (1977–1985) został zamknięty w 1985 roku. Stern Pinball, Inc. powstał w 1999, gdy Gary Stern odkupił od Segi aktywa flipperowe; korporacyjnie wywodzi się z Data East i Segi. Ciągłością jest Gary Stern jako osoba, a nie firma.

Jaki jest związek między Data East, Segą i Sternem?

Data East otworzył amerykański dział flipperów w Melrose Park w stanie Illinois w listopadzie 1986 roku. Sega kupiła ten dział w 1994 i przemianowała go na Sega Pinball. W 1999 Sega sprzedała aktywa flipperowe Gary'emu Sternowi, który założył Stern Pinball. Ta sama fabryka, ta sama załoga, trzy nazwy.

Jaki flipper sprzedał się najlepiej w historii?

The Addams Family (Bally/Williams, 1992) w 20 270 egzemplarzach. Eight Ball Bally'ego (1977) jest tuż za nim z wynikiem 20 230 i dzierżył rekord ery półprzewodnikowej.

Dlaczego Zaccaria jest wyjątkowa?

Ponieważ budowała rzeczy, których nie robił nikt inny: podnoszące się przezroczyste fragmenty playfielda, układy z czterema flipperami, formowane próżniowo backboardy 3D, backboksy podświetlane neonem i gniazdo słuchawkowe przy drzwiczkach na monety. Używała też procesora Signetics 2650A zamiast układów Motoroli i MOS, po które sięgał każdy amerykański producent, co czyni z niej całkowicie osobny świat napraw.

Czy Mr. Game to naprawdę była Zaccaria pod nową nazwą?

Nie do końca. Mr. Game działał w tym samym miejscu w Bolonii i z tą samą załogą, ale dopiero po tym, jak Alfredo Cazzola przejął zakład w 1988 roku — była to zmiana właściciela, a nie zmiana marki dokonana przez rodzinę Zaccaria, która przeniosła się do San Marino.

Kiedy Williams przestał produkować flippery?

25 października 1999 roku, po tym jak Pinball 2000 sprzedał się znacznie poniżej oczekiwań. WMS Industries przeszedł całkowicie na automaty hazardowe, przez co Stern Pinball przez pewien czas był jedynym producentem flipperów na świecie.

Źródła i dalsza lektura

• Internet Pinball Database — tytuły, roczniki i nakłady produkcyjne
• Gottlieb — historia firmy
• Stern Pinball — historia firmy i kariera Gary'ego Sterna
• Sega Pinball — przekazania od Data East do Segi i do Sterna
• Williams Pinball Controller (WPC) — generacje platformy i daty
• Tilt.it — włoskie źródło o Zaccarii, Mr. Game, Tecnoplayu i Bell Games
• Materiały do renowacji Zaccarii — generacje płyt Signetics 2650A
• Pinball News — American Pinball sprzedany (styczeń 2026)
• Flippers.be — źródło o europejskich producentach i wymiarach